Ben ik hier welkom?

Het interne alarmsysteem van queers

Tekst: Mert Çetin & Chantal van der Putten
Illustratie: Levi Jacobs

Queerpersonen gaan vaak niet zomaar ergens naar binnen. Ze doen eerst een ‘veiligheidscheck’, legt Mert Çetin, onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, uit. Çetin laat zien welke rol zichtbare inclusiesignalen spelen en dat symbolen als de regenboogvlag meer zijn dan een teken van herkenning. Ze helpen bij het inschatten of een omgeving veilig voelt of juist niet.

Vrijheid en gelijke rechten

Nederland staat internationaal bekend om zijn vooruitstrevende LHBTIQ+-wetgeving. Ons land was in 2001 het eerste ter wereld dat het huwelijk openstelde voor paren van gelijk geslacht en biedt wettelijke bescherming tegen discriminatie. Toch ervaren veel queerpersonen nog altijd momenten van onzekerheid over veiligheid in het dagelijks leven. Gelijke rechten betekenen niet automatisch dat mensen zich overal veilig voelen.

Openbare ruimtes zijn voor queerpersonen niet altijd vanzelfsprekend neutraal. Een wachtkamer, sportclub of restaurant roept direct vragen op. Kan ik hier open zijn over mijn partner? Hoe reageren mensen op iemand die afwijkt van traditionele gendernormen? Moet ik opletten wat ik zeg of doe? De belasting zit daarbij niet alleen in negatieve ervaringen zelf, maar ook in wat Çetin de dagelijkse veiligheidscheck noemt: het voortdurend inschatten of een omgeving voldoende ruimte biedt om jezelf te kunnen zijn.

Queerpersonen letten bijvoorbeeld op het taalgebruik van medewerkers, de reacties van anderen of de zichtbare aandacht voor diversiteit binnen een organisatie. Een regenboogsticker op een deur, voornaamwoorden in een e-mailhandtekening of genderneutrale taal op formulieren kunnen bijdragen aan een gevoel van veiligheid. Voor veel mensen lijken dat details, maar voor queerpersonen kunnen ze bepalend zijn voor hoe een omgeving wordt ervaren.

Onderzoekers weten al veel over hoe mensen reageren wanneer iemand zichtbaar queer is of steun uitspreekt voor de LHBTIQ+-gemeenschap. Verschillende studies laten zien dat zulke zichtbare signalen soms kunnen leiden tot vooroordelen, vermijding of afwijzing. Dat is onder andere onderzocht op de arbeidsmarkt, de woningmarkt en online platforms. Tegen die achtergrond is het begrijpelijk dat queerpersonen voortdurend signalen lezen die iets zeggen over veiligheid en acceptatie.

Veel minder bekend is echter het omgekeerde: wat gebeurt er wanneer organisaties of dienstverleners zelf laten zien dat zij inclusiviteit belangrijk vinden? Welke betekenis hebben signalen zoals een regenboogvlag voor mensen die voortdurend inschatten of een omgeving veilig voelt? Juist die vraag vormde het vertrekpunt van Çetins onderzoek.

‘SIGNALEN VAN VEILIGHEID DOEN ER DAADWERKELIJK TOE: ZE HELPEN QUEERS BIJ HET NAVIGEREN DOOR HET DAGELIJKS LEVEN’ – MERT ÇETIN

Impact van de regenboogvlag

Hoewel veel organisaties regenboogvlaggen, stickers en andere symbolen gebruiken om te laten zien dat iedereen welkom is, weten we verrassend weinig over het effect van die signalen. Voelen mensen zich daardoor daadwerkelijk veiliger? En hoe reageren zij op zichtbare uitingen van inclusie?

In het onderzoek kregen deelnemers verschillende online profielen van huisartsen, cursusinstructeurs en fitnesstrainers te zien. Sommige profielen bevatten een regenboogvlag als teken van inclusiviteit, andere niet.

De resultaten waren opvallend. LHBTIQ+-deelnemers kozen meer dan twee keer zo vaak voor een profiel dat liet zien dat queerpersonen welkom zijn. Uit het onderzoek bleek bovendien dat zij bereid waren andere aantrekkelijke eigenschappen minder zwaar te laten meewegen. Signalen van veiligheid doen er daadwerkelijk toe: ze helpen queerpersonen bij het navigeren door het dagelijks leven.

Juiste betekenis

Het onderzoek bracht nog iets interessants aan het licht. Niet alle deelnemers reageerden hetzelfde op de regenboogvlag. Niet-queerpersonen kozen juist minder vaak voor een aanbieder met zo’n symbool. Het is daarbij wel belangrijk om te weten dat het onderzoek werd uitgevoerd in de Verenigde Staten, waar discussies over LHBTIQ+-rechten de afgelopen jaren sterk gepolitiseerd zijn.

Een aanvullende analyse liet zien dat een groot deel van het vermijdingsgedrag onder niet-queerpersonen werd veroorzaakt door een verkeerde interpretatie van de betekenis van de regenboogvlag. Veel deelnemers vatten de regenboogvlag op als een persoonlijke verklaring over de identiteit of opvattingen van de dienstverlener, in plaats van als een signaal dat queerpersonen welkom zijn. Daarom werd er een tweede versie van het onderzoek uitgevoerd, waarin deelnemers eerst uitleg kregen dat de regenboogvlag vaak wordt gebruikt als signaal dat een ruimte gastvrij en veilig is voor iedereen, en in het bijzonder voor queerpersonen. Na deze uitleg verdween het eerder waargenomen negatieve effect, terwijl het sterke positieve effect onder LHBTIQ+-deelnemers bleef bestaan. Dit suggereert dat weerstand tegen zulke symbolen deels voortkomt uit onduidelijkheid over hun betekenis.

Kleine signalen

Wanneer we spreken over veiligheid voor LHBTIQ+-personen, gaat het vaak over wetgeving, beleid of bescherming tegen geweld. Dat zijn belangrijke onderwerpen. Maar veiligheid ontstaat ook in de alledaagse details: een formulier waarop ruimte is voor verschillende identiteiten, een inclusieve werkgever, een vriendelijke reactie of een regenboogsticker op een deur. Juist die kleine signalen kunnen het verschil maken tussen voortdurend alert zijn of simpelweg jezelf kunnen zijn.

Echte veiligheid is niet alleen de afwezigheid van discriminatie of geweld. Het betekent ook dat je niet voortdurend hoeft na te denken over hoe anderen op je zullen reageren. Dat je erop kunt vertrouwen dat je welkom bent en begrepen zult worden, zonder jezelf telkens opnieuw af te vragen: ben ik hier welkom?